ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਧਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ , ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਅੰਦਰ ਹੀ ਆਬ ਹੈ, ਦੇ ਅਰਥ ਬੇਮਾਇਨਾ ਨਜ਼ਰ ਹੁੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ’ਚ ਜਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਮਰੀਜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਤਰਨਾਕ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਸਤ ਹੈ। ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਅਸਿਸਟੈਂਸ ਡਵੀਜ਼ਨ, ਭਾਬਾ ਅਟੌਮਿਕ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਲੈਬੋਰਟਰੀ ਨੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਤ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋਨੋਂ ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੈਂਪਲ ਲਏ। ਫਰੀਦਕੋਟ ਅਤੇ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਆਦਿ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਲਕਿਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੈਂਪਲ ਵੀ ਲਏ । ਸੈਂਪਲ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਨਲਕਿਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਅਤੇ ਅਲਫਾ ਐਕਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਹੱਦ ਨਾਲੋਂ 3 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸੀ। ਅਲਫਾ ਐਕਟੀਵਿਟੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਫਰੀਦਕੋਟ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਕੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਗੁਰੂਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮੈਡੀਕਲ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਵਾਰਡ ਵਿੱਚ 600 ਤੋਂ 700 ਤੱਕ ਮਰੀਜ਼ ਇਲਾਜ ਲਈ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਖੋਜ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕੀ ਵਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖਪਤ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਮਿੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਜਮੀਨ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂਰੇਨੀਅਮ, ਆਰਸੈਨਿਕ, ਕੈਡਮੀਅਮ, ਮਰਕਰੀ ਅਤੇ ਫਲੋਰਾਈਡ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤੋਂ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਭੂਮੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਰਸੈਨਿਕ ਤੱਤ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 11.4 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਟਰ ਤੋਂ 688 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਟਰ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਮਿੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੱਧਰ (10 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਟਰ) ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿੰਚਿਤ ਫਸਲਾਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਆਰਸੈਨਿਕ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਅੰਦਰ ਵੀ ਆਰਸੈਨਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਰਸੈਨਿਕ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਰਸੈਨਿਕੋਸਿਸ ਹੋਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਰਸੈਨਿਕ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ, ਗੁਰਦੇ ਅਤੇ ਬਲੈਡਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਕਪਾਹ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਾਰਨ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੀਟ-ਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਕੁਲ ਖਪਤ ਦਾ 70% ਹਿੱਸਾ ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਸਾਇੰਸਦਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਕੀਟ ਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਤਰਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਕੀਟ ਨਾਸ਼ਕ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦਿਮਾਗੀ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਆਪਣੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਰਭ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਇਹਨਾਂ ਕੀਟ ਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦਿਮਾਗੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਸਲੇ ਵੱਲ ਸਰਕਾਰ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦੇਵੇ।
- ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ
