ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਦਰਪੇਸ਼ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਸੋਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਨਿਕਾਸ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸਾ ਇਸ ਨਾਲ ਗਵਾਚਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਵੀ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨੇ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲੇ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਤਰ•ਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੋਲਾ-ਮਹੱਲਾ ਵੀ ਇਕ ਬਦਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਰਸਮੋ-ਰਿਵਾਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਦਿਨ-ਤਿਉਹਾਰ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਲੋਪ ਹੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੌਮੀ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਛੱਬ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉੱਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਬਾਹਰੀ ਅਸਰ ਛੇਤੀ ਕਬੂਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਦੂਰੀਆਂ ਮਿੱਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਉਸ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਇੰਝ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਸੋਂ ਦੀ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਜ ਦਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉੱਪਰ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰੀਕਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਉਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਜਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਸਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉੱਪਰ ਪੈ ਰਹੇ ਅਸਰਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਕਫ ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਇਲਮ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਨਜਿੱਠਣਾ ਹੈ? ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੂਸਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਸੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਹਾਲੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਿਛੋਕੜ, ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ। ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਪਾਸਾਰ, ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚਲਾ ਪਛੜੇਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਨਹੀਂ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਰੁਖੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ, ਫੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫੋਕੇ ਵਿਖਾਵੇ ਦੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਇਕ ਬਿਮਾਰ ਸੂਬਾ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਵਸੋਂ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਨਾਂ ਦੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਓਪਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਚਾਰਾਜੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਕਟ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਨਾ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਇਕ ਦਿਨ ਇਸ ਤਰਾਂ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੰਕਟ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਕੌਮੀ ਆਮ ਰਾਇ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਸਾਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਜਲਸੇ, ਜਲੂਸਾਂ ਤੇ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਦਾਨਿਸ਼ਮੰਦਾਂ, ਵਿੱਦਿਆ ਮਾਹਿਰਾਂ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਮਾਂਬੱਧ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਈਏ ਤੇ ਰਲ ਕੇ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰੀਏ।
-ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ
